माया ही फक्त एक तत्वज्ञानातील कल्पना नसते. एखाद्या संप्रदायाने मायेबद्दल जशी चर्चा केली, ती आपल्या पूर्ण दृष्टिकोनाची हळूहळू उकल करते — बंधनाला कसं समजलं जातं, साधना कशी केली जाते, साधनाचे मार्ग कसे दाखवले जातात, आणि मोक्षाचं स्वरूप कसं समजलं जातं. जेव्हा ही सर्व व्याख्याने एकत्र ठेवली जातात, तेव्हा लक्षात येतं की फरक हे केवळ पृष्ठभागाचे नाहीत; ते मोक्षाच्या हृदयाशी निगडीत आहेत. आणि मग एक नैसर्गिक प्रश्न उभा राहतो: वेगवेगळ्या संप्रदायांमध्ये मोक्ष वेगवेगळा सांगितला जातो, तर मोक्ष प्रत्यक्षात सारखाच आहे का, की आपण फक्त एका शब्दाचा वापर वेगवेगळ्या अर्थासाठी करत आहोत?
मुळात, सर्व संप्रदाय काही मूलभूत गोष्टींवर सहमत असतात. बंधन हा नैसर्गिक अवस्था नाही. ते दूर करता येते. मोक्ष एकदा मिळाला की तो अपरिवर्तनीय असतो. मोक्ष म्हणजे स्वर्ग, सुख किंवा बक्षीस नाही, तर बंधन, भीती आणि मर्यादेतून उत्पन्न होणाऱ्या दुःखापासून मुक्तता. या अर्थाने, मोक्ष हे सर्वत्र संसाराच्या शेवटाचे संकेत देतो.
संप्रदायांमध्ये फरक तोटा नाही, तर बंधनाची व्याख्या कशी केली जाते त्यात आहे. आणि ही व्याख्या मायेबद्दलच्या समजुतीपासून वेगळी नाही.
अद्वैत वेदांतात, बंधन हे स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाची अज्ञानामुळे निर्माण होते. जीव स्वतःला मर्यादित समजतो, पण खरी वस्तुस्थिती म्हणजे ब्रह्म. इथे माया अनिर्वचनीय म्हणून वर्णिली जाते — ती वर्णनात येत नाही, ना खरी आहे ना खोटी, सत्य झाकण्याची आणि बहुरूप दर्शवण्याची क्षमता राखते. जग नाकारलेले नाही, पण ते अंतिम सत्य नाही; ते मिथ्या आहे. त्यामुळे मोक्ष हा मिळवायचा नाही, तर जाणवायचा आहे. जेव्हा हा पडदा पडतो, तेव्हा फक्त अद्वैत जागृती राहते. जगाच्या बंधनाची ताकद संपते, जरी जग दिसत राहिलं तरी.
वैष्णव संप्रदाय वेगळ्या प्रकारे पाहतो. बंधन हा ओळखीचा गोंधळ नाही, तर भगवंताची विसर आहे. माया ही कृष्णाची स्वतःची शक्ती आहे. ती जीवाला अस्तित्वाचा खोटेपणा दाखवून बांधत नाही, तर प्रेमाला त्याच्या स्त्रोतापासून वळवून ठेवते. मोक्षामुळे व्यक्तिमत्त्व नाहीसे होत नाही, कारण भक्तीसाठी व्यक्तिमत्त्व आवश्यक आहे. कृष्ण सर्व जीवांत आणि सर्व अस्तित्वात उपस्थित आहे, हे घोषित केल्यावरही ते सत्ताधारी आणि अंतर्निवासी म्हणून समजले जाते, ओळख म्हणून नाही. इथे मोक्ष म्हणजे शाश्वत नाते, संबंधितता, प्रेम, सेवा आणि व्यक्तिमत्त्वाची जाणीव राहणं.
त्रिक संपूर्ण दृष्टिकोन बदलतो. बंधन हे अज्ञान किंवा वेगळेपणा नाही, तर अनंत स्वातंत्र्याचा आकुंचन आहे. माया ही भ्रांति किंवा पडदा नाही; ती तत्त्व आहे, एक अशी शक्तीची अवस्था ज्याद्वारे अनंत मर्यादित दिसते. काहीही खोटं नाही — ना जग, ना व्यक्तिमत्त्व, ना बंधनच. मोक्ष म्हणजे प्रत्यभिज्ञा, अचानक स्पष्टता की आपण नेहमीच शिव आहोत, फक्त तात्पुरत्या आकुंचनात राहिलो होतो. इथे मोक्ष म्हणजे जगातून दूर जाणं नाही, तर त्यामध्ये पूर्ण मुक्तता आहे.
मोक्ष सर्व संप्रदायांमध्ये सारखा आहे का, असा प्रश्न विचारल्यास, उत्तर त्या पातळीवर अवलंबून असते ज्या पातळीवर प्रश्न विचारला जातो. अनुभवात, मोक्ष एकसमान नसतो. अद्वैत अद्वैत स्थैर्याकडे इशारा करतो. वैष्णव मार्ग प्रेमभक्ती आणि शाश्वत नात्याबद्दल बोलतो. त्रिक सार्वभौमत्व, खेळ आणि मुक्ततेबद्दल सांगतो. हे एकाच स्थितीच्या विविध शैली नाहीत, तर मुक्त असलेल्या अस्तित्वाचे वेगळे प्रकार आहेत.
तरीही, मोक्ष सर्वत्र सारखा आहे. कोणताही कर्मबंधन नाही, भीती नाही, अज्ञानातून निर्माण होणारे दुःख नाही, आणि संसारात परत जाणं नाही. प्रत्येक बाबतीत मुक्तता पूर्ण आहे. फरक फक्त यामध्ये आहे की ही मुक्तता कशी अनुभवली जाते. याचा अर्थ अनेक सत्यं आहेत, असा नाही. सत्य तुटलेले नाही; ते वेगवेगळ्या अस्तित्वजन्य प्रश्नांकडून समजले जाते. अद्वैत विचारतो की आत्मा काय आहे. वैष्णव संप्रदाय विचारतात की आपण कोणावर प्रेम करतो आणि कुठे संबंधित आहोत. त्रिक विचारतो की मुक्तता नेहमीच अस्तित्वात कशी राहते. हे प्रश्न एकमेकांचे प्रतिस्पर्धी नाहीत; ते त्या एकाच मुक्ततेच्या वेगवेगळ्या दिशांकडे उघडतात.
म्हणून मोक्ष हा एकच मुक्तता आहे, पण अनुभव एकसारखा नाही. मायेबद्दलची समज साधनाप्रकार ठरवते, साधन अनुभवाला आकार देते, आणि अनुभव त्या चेतनेच्या स्थितीनुसार उलगडतो जिच्याद्वारे तो साधनापर्यंत पोहोचला. त्या अर्थाने, गंतव्य आधीच प्रवासात संहिताबद्ध आहे. सर्वांनी एकसारखी शांती मिळवत नाही, सर्वांनी एकसारखे गीत गायले नाही, पण सर्व मुक्त आहेत.
आणि जर कोणता संप्रदाय खरा आहे, असा प्रश्न अजूनही वाटत असेल, तर हा ब्लॉग पुन्हा वाचा किंवा आपण व्हाट्सअप ग्रुपवर यावर चर्चा करू शकतो.

