अलीकडील एका संवादानंतर हा लेख आपोआप उमलला. कारण अपेक्षा जितकी आपण मान्य करतो, त्यापेक्षा ती कितीतरी व्यापक आहे. बहुतेक वेळा ती दुखावते तेव्हाच आपल्याला तिचे अस्तित्व जाणवते. प्रत्यक्षात मात्र, ती तिथून सुरू होत नाही. ती आपल्या रोजच्या जगण्यात इतक्या शांतपणे मिसळलेली असते की ती आपल्याला स्वाभाविक आणि अपरिहार्यच वाटू लागते.
दिवस उगवतो आणि अपेक्षा आधीच कार्यरत असते. घरात ती कामांच्या वाटपात, भूमिका गृहित धरण्यात आणि कोण काय करणार, कोण लक्ष देणार, कोण आठवण ठेवणार—या न बोललेल्या समजुतींतून वाहते. मैत्री आणि भावंडांच्या नात्यांत ती उपलब्धता, आपलेपणा आणि भावनिक साथ यांची अपेक्षा बनून व्यक्त होते. कामाच्या ठिकाणी ती अधिक स्पष्ट रूप धारण करते—डेडलाईन्स, कामगिरी, बैठक, पगार. खरं तर भौतिक जीवनाचा मोठा भाग अपेक्षेच्या आधारावरच चालतो. तिच्याशिवाय ही यंत्रणा ठप्प होईल.
म्हणून अपेक्षा वाईट आहे असे नाही. ती संसाराचा भाग आहे. जोपर्यंत कुणी भौतिक पातळीवर पूर्णपणे जगतो, तोपर्यंत अपेक्षा कार्यरत राहणारच. या चढ-उतारांना अपयश म्हणता येत नाही; हीच जगाची गती आहे.
गोंधळ तेव्हाच सुरू होतो, जेव्हा अपेक्षेकडून ती देऊ शकणार नाही अशी गोष्ट मागितली जाते.
अपेक्षा स्वतः वेदनादायक नसते. ती असह्य होते तेव्हा, जेव्हा ती जाणीवेशिवाय रुजते—जेव्हा वास्तवापेक्षा अधिक काही गृहित धरले जाते. कधी बदलाची अपेक्षा केली जाते, जिथे फक्त पुनरावृत्ती असते. कधी शांततेतून आश्वासन शोधले जाते. कधी कुतूहलात बांधिलकी पाहिली जाते. कधी केवळ मान्यतेतून कौतुक अपेक्षित धरले जाते. कधी शरणागतीऐवजी समर्पण मागितले जाते. ही सगळी गृहितके बहुतांशी नकळत तयार होतात. आणि तोवर मन आधीच गुंतलेले असते.
मग अशी अपेक्षा पूर्ण न झाली, की वेदना वैयक्तिक वाटतात. मन त्या विसंगतीला नकार मानते, नकाराला अपमान, अनुपस्थितीला दुर्लक्ष, आणि मर्यादेला नुकसान. वस्तुनिष्ठरीत्या काहीही चूक घडली नसली, कोणतेही वचन दिले किंवा मोडले गेले नसले तरीही वेदना खरीच वाटते—कारण अपेक्षा खरी होती. हा स्पष्टतेचा अभाव आहे; त्यापेक्षा अधिक काही नाही.
इच्छेपेक्षा अपेक्षा अधिक बंधनकारक असते. इच्छा येते-जाते; अपेक्षा थांबते. ती मोजते, हिशोब ठेवते, आणि न बोललेली मागणी मनात धरून ठेवते—
“मी एवढे केले, तर काहीतरी मिळायला हवे.”
“जवळीक आहे, तर दिलासा असायलाच हवा.”
“नाते आहे, तर समज असायलाच हवी.”
ही मागणी क्वचित व्यक्त होते, पण मनाचा आकार ती शांतपणे घडवत राहते.
बारकाईने पाहिले तर अपेक्षा ही वर्तमानातून निसटून भविष्याकडे झुकणारी हालचाल आहे. आणि त्या सूक्ष्म झुकण्यातूनच अस्वस्थता जन्म घेते.
याचा अर्थ असा नाही की नाती टाकून द्यावी किंवा जीवनापासून अलिप्त व्हावे. ना अध्यात्माच्या नावाखाली भावनाशून्य व्हावे. मनुष्य असतो तोपर्यंत अपेक्षा उद्भवणारच. प्रश्न अपेक्षा आहे की नाही हा नसून, ती कुठे लागू आहे याची जाणीव आहे की नाही हा आहे.
संसारात अपेक्षेला उपयोग आहे. ती व्यवहार चालू ठेवते. पण ज्या क्षणी दृष्टी आत्म्याकडे वळते, त्या क्षणी तीच अपेक्षा अडथळा ठरते. शांती कोणत्याही अटींवर मिळत नाही. वाट पाहून, सौदेबाजी करून शांती मिळत नाही. अपेक्षेचा स्वभावच प्रतिसाद शोधण्याचा असल्याने ती जाणीवेला उपस्थितीऐवजी परिणामांशी गुंतवून ठेवते. म्हणूनच ती बंधनाचे रूप घेते.
इथे एक भीती डोकावते—अपेक्षा सोडली तर आपल्याला गृहित धरले जाईल का? जग गैरफायदा घेईल का? ही भीती प्रामाणिकपणे पाहण्यासारखी आहे. कारण ‘गृहित धरले जाणे’ हे आत्म्याला लागू होत नाही. ते प्रतिमांना आणि ओळखीला लागू होते.
जेव्हा स्वतःची ओळख मान्यता, उपयुक्तता, भावनिक महत्त्व किंवा नैतिक स्थानावर उभी असते, तेव्हा ती सतत बाहेरून पुष्टी मागत राहते. त्या अवस्थेत अपेक्षा गरजेची वाटते. तिच्याशिवाय ही घडवलेली ओळख कोसळेल, अशी भीती निर्माण होते.
म्हणूनच अनेक संवाद पृष्ठभागावरच थांबतात. “मी अलिप्त आहे”, “मी फार संवेदनशील आहे”, “मी खूप जोडलेला आहे”, “मी यशस्वी आहे”—अशी विधानं संरक्षणात्मक ओळखी बनतात. त्या सुरक्षितता देतात. पण त्यांना प्रश्न विचारणे धोकादायक वाटते. कारण ओळख ढासळली, तर उरते तरी काय? हा प्रश्न टाळला जातो—कारण तो निरर्थक नाही, तर तो धैर्य मागतो. स्वतःसमोर रिकामेपण उघडे पडू देण्याचे धैर्य.
म्हणून अपेक्षा, ओळख, शरणागती, शांती आणि माया वेगवेगळे विषय नाहीत. ते एकाच प्रक्रियेचे गुंफलेले प्रवाह आहेत. अपेक्षा ओळखीला धरून राहते. ओळख विरघळण्याला विरोध करते. हा विरोधच बंधन टिकवतो. आणि बंधन जाणीवेला जीवनाच्या पृष्ठभागावर फिरवत ठेवते.
अध्यात्म जग सोडायला सांगत नाही. ते नेमकेपणा मागते—
संसार चालवणारी अपेक्षा आणि आत्म्याला अडवणारी अपेक्षा यातील भेद.
साधन म्हणून वापरली जाणारी ओळख आणि तुरुंग बनलेली ओळख यातील भेद.
अपेक्षा सैल झाली की उरते ती स्पष्टता.
ओळख मऊ झाली की उरते ते अवकाश.
तेच अवकाश आत्मा म्हणून ओळखले गेले आहे. उरलेले सर्व काही—ते ओळखण्याची तयारी आहे, किंवा ते दिसू न देण्याचा प्रतिकार.
तर… अजून किती काळ या बंधनात??
आपलीच,
ब्रह्ममयी

