काही दिवसांपूर्वी मी “दृष्टिकोन” या विषयावर थोडं वाचलं. माणूस नेहमी आपल्या दृष्टिकोनावर अवलंबून असतो. आपली समज, आपली प्रतिक्रिया, आपले निर्णय हे सगळं दृष्टिकोनावर ठरतं असं आपण मानतो. पण नीट पाहिलं तर दृष्टिकोन नेहमीच मर्यादित असतो. तो पूर्ण सत्य नसतो. तो अनेक गोष्टींवर अवलंबून असतो, ज्याची आपल्याला जाणीवसुद्धा नसते. अगदी आपण दुसऱ्याचा दृष्टिकोन समजून घेण्याचा प्रयत्न केला तरीही आपण मर्यादांमध्येच अडकतो.
पहिली मर्यादा येते आपल्या इंद्रियांमुळे. डोळे, कान, स्पर्श, चव आणि वास — या इंद्रियांच्या आधारेच आपण जगाचा अनुभव घेतो. पण प्रत्येक इंद्रिय फक्त अर्धवट माहितीच देतं. डोळ्यांना फक्त ठराविक प्रकाश दिसतो, कानांना फक्त काही विशिष्ट आवाज ऐकू येतात. तसेच चव, वास आणि स्पर्श हे सगळं शरीरावर अवलंबून आहे. म्हणजे आपण जे अनुभवतो ते थेट वास्तव नसतं, तर इंद्रियांनी दिलेलं एक तुकड्यातलं रूप असतं.
याच्या पुढे मन आहे. मन ही माहिती घेतं, आठवतं, न्याय करतं, भविष्याचा अंदाज बांधतं, कल्पना करतं. पण मनही आपल्या सवयींनी, विश्वासांनी आणि जुन्या अनुभवांनी बांधलेलं असतं. म्हणून इंद्रिये जशी अपूर्ण आहेत, तसं मनही अपूर्ण आहे. दोन्ही मिळून तयार होणारा दृष्टिकोन नेहमीच तुटक आणि मर्यादित असतो.
इथे विज्ञानभैरव तंत्र मार्ग दाखवतं. ते फक्त मर्यादा दाखवत नाही, तर त्या ओलांडण्याचा मार्गही सांगतं. तंत्र सांगतं की आपण ज्याला “पाहणं” किंवा “समजणं” म्हणतो, ते खरं तर सत्याचा एक छोटासा भाग आहे. मन आणि इंद्रियांच्या पलीकडे “चेतना” आहे, जी अनंत आहे. ही चेतना कोणत्याही गोष्टीवर अवलंबून नाही. ती सगळीकडे आहे — प्रत्येक वस्तूत, प्रत्येक जीवात, प्रत्येक पेशीत आणि निसर्गातही.
विज्ञानभैरव तंत्र शंभराहून अधिक सोप्या पद्धती सांगतं ज्यामुळे आपण या चेतनेचा थेट अनुभव घेऊ शकतो. काही पद्धती अगदी साध्या आहेत — श्वासावर लक्ष देणं, शरीराचं निरीक्षण करणं. काहींमध्ये विचारांमधील शांतता ऐकणं, आवाज किंवा स्पर्शावर लक्ष ठेवणं यांचा समावेश आहे. या सर्वांचं एकच उद्दिष्ट आहे — मन-इंद्रियांच्या मर्यादित दृष्टिकोनाच्या पलीकडे जाऊन व्यापक चेतनेशी जोडणं.
उदाहरण द्यायचं झालं तर — काही दिवसांपूर्वी माझ्या एका मित्रासोबत थोडा वाद झाला. त्या प्रसंगात मी दुखावले गेले, माझ्या मनाने मला व्यापलं. पण तरीही माझ्यात त्याच्या अस्वस्थतेची जाणीव कायम होती. म्हणजेच माझा दृष्टिकोन मर्यादित असला, तरी चेतनेच्या सरावामुळे करुणा जिवंत राहिली. कधी कधी ही चेतना आणखी वेदनादायकही वाटू शकते, कारण ती आपल्याला माणसांच्या पलीकडचं दाखवते. पण हा मार्ग चालत राहणं महत्त्वाचं आहे, कारण एक दिवस हा संघर्षही थांबेल.
आता महत्वाची गोष्ट म्हणजे — चेतना आधीपासूनच सगळीकडे आहे. ती निर्माण करायची नसते, फक्त ओळखायची असते. विज्ञानभैरव तंत्रातील पद्धती मनाला व इंद्रियांना प्रशिक्षित करतात — जेणेकरून ते सत्य लपवणारं जाळं न राहता, वास्तवाकडे नेणारं दार बनतील.
साध्या भाषेत सांगायचं तर — दृष्टिकोन कायम ठरलेला नसतो. तो आपल्या चेतनेच्या पातळीवर बदलतो. साधा दृष्टिकोन म्हणजे जणू दाराच्या भोकातून खोलीत डोकावणं — काहीच दिसतं. पण चेतना विकसित झाली की संपूर्ण चित्र स्पष्ट होतं. गोष्टींचे संबंध, कारण-परिणाम आपल्याला नीट दिसतात.
थोडक्यात सांगायचं तर — इंद्रियं आणि मन ही साधनं आहेत, पण अपूर्ण साधनं. खरी सत्यता चेतनेत आहे. विज्ञानभैरव तंत्रातील पद्धती आपल्याला ही चेतना थेट अनुभवायला शिकवतात. सराव करताना आपण वेगळे होत नाही, तर आपलं पाहणं अधिक संपूर्ण होतं.
शेवटी, आपला नेहमीचा दृष्टिकोन हा वास्तवाचा फक्त एक छोटासा कण आहे. खरं संपूर्ण पाहणं हे चेतनेत आहे. आणि हे कुणालाही मिळू शकतं, फक्त सरावाची गरज आहे.
आपली,
ब्रह्ममयी

